وظایف و مسئولیت‌های معلم و دانش‌آموز در آزمایشگاه

در فعالیت‌های آزمایشگاهی باید معلمان و مربیان برای دانش‌آموزان الگوی از رعایت نظم، بهداشت و ایمنی باشند. برای مثال در پوشیدن روپوش سفید و استفاده از وسایل ایمنی، تاکید و پیروی از قوانین ایمنی، اجرای دقیق روش کار آزمایش، اشاعه، ترویج و آموزش نکات ایمنی باید اهتمام ویژه‌ای به خرج دهند. آزمایشگاه باید از هر نظر ایمن باشد، ایمنی بر کار مقدم است. در این بخش توصیه‌های متعددی برای معلمان و مربیان آزمایشگاه ارایه می‌شود. اطلاعات اساسی این توصیه‌ها برای کار در آزمایشگاه مدرسه و دانشگاه تنظیم شده و شامل نکات عمومی در رابطه با رعایت ایمنی در آزمایشگاه بوده و باید در فواصل معین بازنگری و به روز شوند.

1– نگهداری از آزمایشگاه و تجهیزات

  1. بازرسی منظم شرایط ایمنی و تجهیزات کمک‌های اولیه و چسباندن تاریخ و نام بازرس بر روی تجهیزات بازرسی شده،
  2. پیروی کامل از مقررات و شرایط استفاده از مواد و وسایل شیمیایی؛
  3. هرگز از وسایل معیوب استفاده نشود؛
  4. ثبت نگارش‌ها و شرایط ایمنی آزمایشگاه؛
  5. ثبت و نگهداری همه وقایع آزمایشگاهی به مدت زمانی که سیستم مدرسه نیاز دارد؛
  6. آشنایی با شرایط ایمنی و روش کار در مواقع اضطراری؛
  7. آموزش روش استفاده از همه تجهیزات ایمنی و اورژانسی قبل از انجام فعالیت‌های آزمایشگاهی با دانش‌آموزان؛
  8. آموزش اصول ایمنی و بکارگیری آنها در حوادث اورژانسی به دانش‌آموزان؛
  9. آشنایی با محل کلید برق و دریچه آب و گاز در آزمایشگاه و شیوه قطع کردن آنها؛
  10. آشنایی با محل تجهیزات ایمنی و اورژانسی ( مثل: دوش ایمنی، مایع چشم شوی، جعبه کمک‌های اولیه، اطفای حریق، کپسول آتش نشانی و محلول ضد عفونی کننده) و شیوه استفاده از آنها؛
  11. ثبت شماره تلفن‌های مراکز اورژانس در دفترچه و حافظه تلفن آزمایشگاه؛
  12. آشنا ساختن دانش‌آموزان با چگونگی تخلیه منظم آزمایشگاه به هنگام شرایط اضطراری و اجرای آزمایشی آن؛
  13. تشریح جزئیات نتایج حاصل از نقض قوانین ایمنی و روش کار برای دانش آموزان. 

2- نگهداری از مواد شیمیایی

  1. بازرسی منظم فهرست مواد شیمیایی؛
  2. به روز کردن فهرست مواد شیمیایی حداقل سالانه و یا در صورت نیاز توسط اداره؛
  3. تهیه کپی فهرست مواد شیمیایی  جهت پاسخ گویی در مواقع اضطراری( مثل  پاسخ به کارشناسان آتش نشانی )؛
  4. عدم نگهداری مواد غذایی و نوشیدنی در کنار مواد ماده  شیمیایی؛
  5. نگه داری مواد شیمیایی در ظرف اصلی آنها؛
  6. اطمینان از این‌که همه مواد شیمیایی و واکنشگرها دارای برچسب هستند؛
  7. عدم نگهداری مواد شیمیایی در سکو، کف و یا زیر هود آزمایشگاهی؛
  8. اطلاع از میزان ماده شیمیایی مورد نیاز، قابل دسترس برای هر آزمایش  و ذخیره شده در انبار؛
  9.  آماده کردن مقدار معینی از مواد شیمیایی قابل دسترس در آزمایشگاه که شامل برچسب ایمنی و داده‌های مورد نیاز برای شناسایی آنها بر.

3- آمادگی برای انجام فعالیت‌های آزمایشگاهی

  1. قبل از انجام هر فعالیت آزمایشگاهی، ارزش آموزشی آن را در مقابل خطر‌های بالقوه موجود بسنجید؛
  2. آشنایی و پیش‌بینی خطرات بالقوه مواد در فرایندها و تجهیزات درگیر در هر فعالیت آزمایشگاهی؛
  3. وارسی همه وسایل و تجهیزات قبل از انجام فعالیت‌های آزمایشگاهی؛
  4. قبل از ورود به آزمایشگاه به دانش‌آموزان تذکر دهید که در اجرای همه فعالیت‌های آزمایشگاهی راهنما داشته باشند.
  5. قبل از شروع کار همه موارد مربوط به ایمنی و خطرات احتمالی در فعالیت‌های آزمایشگاهی به دانش‌آموزان گفته شود.

 

4- مدیریت مطمئن و مناسب آزمایشگاه

  1. نمونه‌ی خوبی از رفتار ایمن و منظم برای تبعیت دانش آموزان به نمایش بگذارید؛
  2. مطمئن شوید که همه دانش‌آموزان از تجهیزات ایمنی مناسبی (مثل  عینک ایمنی، روپوش آزمایشگاهی، دست کش) استفاده می‌کنند؛
  3. ترتیبی دهید که حتماً ترازو، دست کش، کاغذ صافی و دستمال کاغذی در آزمایشگاه باشند.
  4. در اجرای هر آزمایشی بر همه قوانین ایمنی و روش کار تاکید کنید.
  5. هرگز دانش‌آموزان را در آزمایشگاه بدون مربی و تنها نگذارید.
  6. هرگز پذیرای مهمان نا خواسته در آزمایشگاه نشوید.
  7. هرگز اجازه ندهید دانش‌آموزان مواد شیمیایی را به بیرون از آزمایشگاه ببرند.
  8. هرگز اجازه سیگارکشیدن، خوردن غذا و نوشابه و یا آدامس در آزمایشگاه ندهید.

5- شیوه کار با مواد شیمیایی

  1. قبل از دست زدن به مواد شیمیایی از دست کش ضد شیمیایی استفاده کنید. دست کش باید در مقابل همه مواد شیمیایی مقاوم باشد.
  2. اگر مواد شیمیایی را از ظرف اصلی به ظرف دیگر انتقال دادید، برچسب روی آن بچسبانید و غلظت، خطرات احتمالی، تاریخ و اسم شخص منتقل کننده را بر روی آن بنویسید.
  3. برای درآوردن ماده شیمیای جامد از ظرف محتوی آن، باید از قاشقک( اسپاتول) استفاده کنید.
  4. مواد شیمیایی را مستقیماً با دستتان لمس نکنید.
  5. وقتی با ترکیبات پراکسید کار می‌کنید، هرگز از اسپاتول فلزی استفاده نکنید. فلزات با پراکسید واکنش تخریبی و انفجاری می‌دهند.
  6. به هنگام انتقال مواد از ظرفی به ظرف دیگر، آن را از بدن خود دور نگه دارید.
  7. برای گرم کردن مایعات اشتعال پذیر از حمام آبی استفاده کنید، هرگز آن ها را مستقیماً حرارت ندهید.
  8. اسید غلیظ را به آرامی به آب اضافه کنید، هرگز آب را بر روی اسید غلیظ نریزید.
  9. فقط آن مقدار از مواد شیمیای را که نیاز دارید بیرون آورده و وزن کنید، مواد اضافی را به ظرف اصلی برنگردانید، و اما ترتیبی اتخاذ کنید که این مواد در ظرف مخصوص مواد مصرفی ریخته شود.

رعایت نکات ایمنی توسط دانش‌آموزان

  آزمایشگاه محلی است که در آن خطرات بلقوه ای سلامت و ایمنی دانش‌آموزان را تهدید می‌کنند. عدم رعایت نکات ایمنی و توصیه‌های بهداشت و سلامت در آزمایشگاه می‌تواند خطر آفرین بوده و کلیه مسئولیت‌های ناشی از حوادث بر عهده معلم است. به این دلیل دانش‌آموزان نیاز دارند تا از روش درست تفکر و فعالیت در انجام فعالیت‌های آزمایشگاهی آگاه باشند. معلم نیز وظیفه دارد تا ضمن آشنا ساختن دانش‌آموزان با مقررات و نظم حاکم در آزمایشگاه، نکات ایمنی را به آنها آموزش داده و شرایطی را در آزمایشگاه فراهم سازد تا همه دانش‌آموزان با خیال راحت و با اطمینان از ایمنی موجود به انجام فعالیت‌های آزمایشگاهی مبادرت ورزند. توصیه‌های زیر ویژه دانش‌آموزان بوده و آنها را با شرایط ایمنی و مقررات فعالیت در یک آزمایشگاه شیمی آشنا می‌سازند.

1- رعایت بهداشت محیط کار

  1. دویدن و یا انجام فعالیت‌های عجولانه و شتاب زده در آزمایشگاه ممنوع است.
  2. استفاده از گوشی‌های صوتی و تصویری کوچک شخصی در آزمایشگاه ممنوع است.
  3. دانش‌آموزان اجازه انجام آزمایش های اکیداٌ ممنوع را ندارند.
  4. دانش‌آموزان نباید روی سکوی آزمایشگاه بنشینند.
  5. دانش‌آموزان باید روش کار اورژانسی( کمک های اولیه) را بدانید.
  6. هرگز در آزمایشگاه بدون مربی یا معلم کار نکنید.
  7. اغلب آزمایش‌ها و یا فعالیت‌های کوچک آزمایشگاهی را با نظارت مستقیم معلم انجام دهید.
  8. هرگونه ریختن یا پرتاب مواد و وسایل آزمایشگاهی، اتفاقات و یا آسیب‌ها را فوراً به معلم گزارش کنید.
  9. هرگز در هنگام انجام یک واکنش آن را ترک نکنید.
  10. هرگز برای گرفتن اشیایی که در حال افتادن هستند، تلاش نکنید.
  11. در برداشتن شیشه آلات گرم دقت کنید. شیشه آلات گرم وسرد ظاهری شبیه هم دارند.
  12. هرگز سر باز لوله آزمایش را که شامل مواد است به سمت خود یا سایرین نگیرید.
  13. هرگز پیپت را با مکیدن پر نکنید. همیشه از شیوه‌های استاندارد پرکردن پیپت استفاده  کنید.
  14. مطمئن شوید، حلال‌های اشتعال پذیر در اطراف چراغی که روشن می‌کنید، موجود نباشد.
  15. هرگز چراغ بونزن یا مشعل گازی روشن را رها نکنید.
  16. به هنگام اتمام آزمایش، تمام وسایل حرارتی را خاموش کرده و شیر آب و گاز را ببندید.
  17. هرگز تجهیزات و مواد شیمیایی را از آزمایشگاه بیرون نبرید.
  18. لباس، کیف و سایر وسایل شخصی خود را در محل ویژه خود قرار دهید و هرگز آنها را روی سکو و یا معبر و راهرو قرار ندهید.
  19. اگر حساسیتی به مواد شیمیایی دارید، حتماً به مربی و معلم خود اطلاع دهید.
  20. کف آزمایشگاه را تمیز و عاری از هر شی نگه دارید( مثل: یخ، اشیاکوچک، مایع ریخته شده ).
  21. در حفظ نظم و انظباط و نیز تمیزی آزمایشگاه (مراقبت از آزمایشگاه ) کوشا باشید.
  22. محیط کار را پاکیزه و عاری از هر شی غیر ضروری نگه دارید.
  23. در پایان هر جلسه فعالیت آزمایشگاهی، سکوها و فضای کار را کاملاً تمیز کنید.
  24. از ریختن آشغال به سینک آب ظرف‌شویی خودداری نمایید.
  25. هرگز مسیرخروجی را نبسته و روی وسایل اورژانسی را نپوشانید.
  26. قبل از استفاده تجهیزات آنها را از لحاظ آسیب دیدگی(ترک خودگی، ناقص بودن و …) بررسی کرده و هرگز از وسایل آسیب دیده استفاده نکنید.
  27. هرگز مواد شیمیایی خالص را با ریختن در سینک فاضلاب و یا سطل آشغال هدر ندهید.
  28. مواد شیمیایی زائد را در ظرف‌هایی  با برچسب مخصوص مواد شیمیایی زائد قرار دهید.
  29. وسایل شیشه ای شکسته شده و اشیای نوک تیز( مثل سرنگ، سوزن و یا بریده‌های شیشه ای) را سریعاً در ظرف‌های مشخص شده محتوی این گونه مواد بریزید.
  30. همیشه در آزمایشگاه با استفاده از عینک ایمنی از چشمانشان محافظت کنید.
  31. به هنگام فعالیت در آزمایشگاه زمانی که به مواد خطرناک دست می زنید حتماً دست کش یکبار مصرف تهیه کرده و بپوشید.
  32. روپوش بلند آستین دار آزمایشگاهی و یا پیش بند ضد مواد شیمیایی بپوشید.
  33. کفشی بپوشید که به حد کافی انگشتان پا را پوشانده و دارای پاشنه بوده و لیز نخورد. پوشیدن کفش صندل که جلو یا پشت آن باز بوده و یا دارای پاشنه بلند باشد، در آزمایشگاه ممنوع است.
  34. از پوشیدن شال گردن، پیراهن گشاد، آستین کوتاه و نیز شلوار گشاد در آزمایشگاه خود داری کنید.
  35. به هنگام انجام فعالیت‌های آزمایشگاهی، حتماً جواهرات را در آورید( بویژه جواهرات آویزان ).
  36. داشتن ناخن مصنوعی در آزمایشگاه سفارش نمی‌شود، زیرا جنس آنها از پلیمرهای قابل اشتعال بوده  و می‌توانند به شدت و به طور کامل بسوزند و خاموش کردن آنها به آسانی میسر نمی‌شود.

 

2- رعایت بهداشت عملی

  1. به هنگام استفاده از مواد شیمیایی، دست خود را به صورت، چشمان، دهان و بدن خود نزنید.
  2. هرگز مواد غذایی و نوشیدنی باز یا بسته را به داخل آزمایشگاه یا انبار مواد شیمیایی نیاورید.
  3. هرگز به منظور خودرن مواد غذایی و یا نوشیدن از ظروف شیشه‌ای آزمایشگاه استفاده نکنید.
  4. هرگز به نگام حضور در آزمایشگاه و انبار مواد شیمیایی از مواد آرایشی  استفاد نکنید.
  5. قبل از ترک آزمایشگاه، دست خود را بعد از در آورن دست‌کش بشویید.
  6. قبل از ترک آزمایشگاه، تجهیزات محافظ ( مثل دست کش، روپوش آزمایشگاهی، عینک ایمنی ) را در آورده و مرتب نمایید.
  7. هرگز هیچ واکنشگری را لمس نکنید، نچشید و نبویید.
  8. هرگز ظرف محتوی مواد را مستقیماً به بینی خود نزدیک و بخارات آن را تنفس نکنید.
  9. هرگز موادی را که در برنامه انجام آزمایش قرار ندارد، مخلوط و یا استفاده نکنید.
  10. به هنگام استفاده از هود مخصوص آزمایشگاهی، تا آنجایی که ممکن است بخارات سمی، غبار و یا گازها مواد شیمیایی را به بیرون رها کنید. وقتی از هود استفاده می‌کنید، درب هود را برای استفاده بهینه و اطمینان به کمترین مقدار بالا ببرید و دست و بدن خود را بیرون هود نگه داشته و برای اطمینان از جریان هوا، مواد و تجهیزات را حداقل در 8 سانتی متری داخل هود قرار دهید.
  11. به هنگام انتقال و جابجایی مایعات ( بویژه بیش از ml250) یک ظرف بزرگتر(فلزی، پلاستیکی)  یا سطلی که به حد کافی بزرگ است، در زیر ظرف اصلی قرار دهید تا مواد ریزشی در آن بریزد.
  12. هرگز ظرف شیشه‌ای سنگین و یا خیس را جابه‌جا نکنید.
  13. از وسایل (شیشه‌ای، چراغ بونزن و …) به روش صحیحی با نظارت مستقیم معلم استفاده کنید.

 

روش کار در مواقع اضطراری

  1. همه خروجی‌های آزمایشگاه و ساختمان را بشناسید.
  2. محل شماره تلفن‌های اورژانس را بدانید.

محل و روش به کارگیری وسایل ایمنی نظیر: کپسول آتش نشانی، سیستم هشدار و آژیر خطر، وسایل اطفای حریق، محلول چشم شوی، جعبه کمک های اولیه و دوش ایمنی را از قبل  بدانید.

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سیزده − 11 =